حافظ با جمع بندی احسان طبری

شناخت و چیرگی بر غزل های حافظ بسیار سخت است. هم گسترده هم پیچیده و هم درهم پیچیده (متضاد) است. اما چند خاصیت دارد که می ارزد برای شناختش شکیبایی به خرج داد. حافظ عصار زمان و تاریخ ملت ایران است.

حافظ می خواهد بگوید فرهنگ ایران به وحدت وجود معتقد است. به بهشت جهنم مشکوک است. اهل شادی و مداراست. شریعت گریز است. فرهنگ ایران صراحتا به پیروی از فرهنگ های شرق چین و هند نیستی گراست. به نور و عشق و اشراق افلاطونی نزدیک است و از مشایی گرایی ارسطویی دور است و هرگونه مفاهیم ارسطویی را وصله می کند از جایی دیگر جر می خورد.